Gelijkenissen 2. definitie

2. Wat is een gelijkenis?
download-versie

Een leervorm van Jezus

Een analogie: het thema waar Jezus het over wil hebben wordt door middel van een beeld ter sprake gebracht

Een vorm van indirecte communicatie
(Directe communicatie wil informatie overdragen, indirecte communicatie wil tot inzicht brengen en zet daarom ook vaak aan tot het ondernemen van actie)

Een definitie
Een gelijkenis is manier van spreken waarbij een vergelijking of contrast tussen Gods koninkrijk (en Gods karakter, handelen of verwachtingen van mensen) en iets in deze wereld (echt of ingebeeld) wordt gemaakt, met het doel de hoorder te overtuigen en over te halen.

Doel
- 'uitleggen & overtuigen'
- tot inzicht brengen
- het geweten aansporen
- aanzetten tot daden

Verhalen zijn hier uitermate geschikt voor. Naar een verhaal luisteren vinden we als mensen haast van nature boeiend (in tegenstelling tot het luisteren naar een betoog of een uiteenzetting over een bepaald onderwerp). Je wordt als luisteraar opgenomen in het verhaal dat verteld wordt; je wordt erin meegenomen. Je zit even helemaal in de wereld van het verhaal.

De verteller heeft de controle over hoe het verhaal afloopt, en zo wordt de luisteraar gedwongen om de zaak van een andere kant en/of vanuit een nieuw perspectief te bekijken. Je kunt de boodschap dus niet eenvoudig ontwijken.

Je zou het zo kunnen zeggen: Gelijkenissen zijn een vorm van indirecte communicatie die bedoeld is om de hoorder te 'misleiden' tot de waarheid.

Hoofdthema
Het hoofdthema van de gelijkenissen is het koninkrijk van God

Gelijkenissen zijn uitgewerkte analogieën
Een analogie is het spreken over een zaak door middel van een beeld. De zaak zelf hoeft dus niet bij name te worden genoemd. In het Duits spreken we over Sache und Bild. In het Engels tenor and vehicle. 


    Analogie
  Zaak  →  Beeld
  Sache  →  Bild
  Tenor  →  Vehicle

Tot de gelijkenissen rekenen we alleen de 'uitgerekte' of 'uitgewerkte' analogieën. Een korte vergelijking, waarin één simpel beeld wordt gebruikt om iets toe te lichten, rekenen we meestal niet mee. In een gelijkenis wordt het beeld uitgewerkt, er vindt vaak een actie plaats. E.g.: het mosterdzaadje wordt gezaaid.

Categorieën
1. Similitudes, (expliciete) vergelijkingen:

- Er is geen sprake van een (zich ontwikkelende) verhaallijn. Dat wil zeggen: Er kunnen wel handelingen plaatsvinden en er kan sprake zijn van een tijdsverloop. Maar het is geen verhaallijn, geen probleem dat opgelost moet worden. Dus er is geen sprake van een verhaal.
- Er wordt een expliciete vergelijking gemaakt: 'het (koninkrijk van God) is als..' of 'lijkt op..'
- De vergelijking is vaak dubbel indirect: De hoorder wordt niet expliciet aangesproken, en het onderwerp waar Jezus het over wil hebben wordt ook niet expliciet genoemd.
- Een analogie is mogelijk tussen het onderwerp van de vergelijking en meer algemene, tijdloze observaties.

2. Gelijkenissen in vragende vorm
- De gelijkenis in zijn geheel vormt een vraag.
- 'Wie van u...?' E.g. het verloren schaap, Matt. 18:12-14 en Luc. 15:4-7

3. Verhalende gelijkenissen
- Er is sprake een verhaallijn met een ontwikkeling in het plot.
• Verhalende gelijkenissen die om een oordeel van vragen van de hoorder. E.g. de twee zonen, Matt. 21:28-32
• Verhalende gelijkenissen waarin het onderwerp waarover Jezus het wil hebben (bv. 'geld' of 'je naaste') wel expliciet aan bodt komt. Bijvoorbeeld: de barmhartige Samaritaan. Daarom lijkt de gelijkenis op een voorbeeldverhaal. De hoorder wordt echter niet direct aangesproken. Het blijft een vorm van indirecte communicatie, waarbij de analogie duidelijk uitgerekt is tot een verhaal.

4. 'Hoeveel te meer'-gelijkenissen
- Meestal gaat het om een contrast tussen het handelen van mensen en dat van God.
- E.g. de vriend te middernacht, Luc. 11:5-10
 
Wat is geen gelijkenis?

Spreuken of gezegden
Lucas 4:23 'En hij zei tegen hen: 'Ongetwijfeld zullen jullie me dit gezegde voorhouden: Geneesheer, genees uzelf.'

Metaforische uitspraken
- Er wordt wél een vergelijking gemaakt, maar de vergelijking is niet uitgewerkt. Het beeld fungeert als een metafoor waarmee Jezus iets wil duidelijk maken. Alle metaforische spreken (alle beeldspraak) heeft vanzelfsprekend een vergelijkende component.
- Er zijn geen woorden die de vergelijking expliciet maken ('het is als..'), zoals bij de similitudes
- E.g. de nieuwe wijn in oude wijnzakken.
Lucas 5:36 'Hij vertelde hun ook een gelijkenis: 'Niemand scheurt een lap van een nieuwe mantel om daarmee een oude mantel te verstellen, want dan scheurt hij de nieuwe, terwijl de lap niet bij de oude past.'
- N.B. Deze vergelijkende uitspraken kún je wel tot de gelijkenissen rekenen. Er zijn genoeg Bijbeluitleggers die deze uitspraken wél tot de gelijkenissen rekenen. Vaak worden ze om redenen van ruimte en de omvang van het onderzoek buiten beschouwing gelaten.

Algemene wijsheden over het leven/algemene regels
- Er wordt wél in een beeld gesproken
- De beelden hebben niet als doel iets over het koninkrijk van God te zeggen, maar hebben betrekking op wijsheden in dit leven.
Lucas 14:8-14 'Wanneer u door iemand wordt uitgenodigd voor een bruiloft, kies dan niet de ereplaats, want misschien is er wel iemand uitgenodigd die voornamer is dan u..'
- N.B. Wil Jezus met deze gelijkenis inderdaad niets zeggen over het koninkrijk van God?

Een gelijkenis is geen illustratie
- In het geval van een illustratie heeft Jezus de zaak zelf al besproken en uitgelegd. Hij geeft dan een voorbeeld ván zijn uitleg of een voorbeeld waaruit blijkt dat zijn antwoord klopt.
- Denk bijvoorbeeld aan het antwoord van Jezus op de vraag of je op de sabbat mag genezen, Matteüs 12. De zaak zelf is duidelijk: het gaat om genezen op de sabbat. Jezus' antwoord en de toelichting worden ook expliciet beschreven: Ja het is toegstaan, want het is toegestaan goed te doen op de sabbat. Als bewijs voor deze redenering geeft Jezus het voorbeeld van een schaap die in een put valt op de sabbat. Het is toegestaan deze op de sabbat uit de put te halen.

Een gelijkenis is geen waargebeurd verhaal
- Een gelijkenis is een manier van spréken. Verhalen uit het leven Jezus die echt gebeurd zijn, zijn dus geen gelijkenis ondanks dat ze wel een voorbeeld voor ons leven vormen.

  • Agenda

    eerstvolgende preekbeurten 2015:

    5 april
    Apeldoorn De Fontein

    12 april
    Boskoop De Stek

    19 april
    Baambrugge

    26 april
    Goede Herderkerk Huizen

    3 mei
    Ter Aar

    10 mei
    Vuren

    17 mei
    Bevestigingsdienst Tollebeek

    24 mei (Pinksteren)
    Intrededienst Tollebeek

    31 mei
    Nieuw Vennep

    7 mei
    Tollebeek
    Bevestiging Ambtsdragers

    14 mei
    Tollebeek
    Heilige Avondmaal

    Meer agenda