Jozef (Gen. 37)

Genesis 37:1-20
Winter 2007

Jozef, die inmiddels zeventien jaar was, weidde gewoonlijk samen met zijn broers de schapen en geiten; hij hielp de zonen van zijn vaders vrouwen Bilha en Zilpa, en alle praatjes die over zijn broers de ronde deden vertelde hij aan hun vader door. [...] Dit is onze kans! Laten we hem vermoorden en hem ergens in een put gooien. We zeggen gewoon dat hij door een roofdier is verslonden. Dan zullen we eens zien wat er van zijn dromen uitkomt.'
Genesis 37:2b en 20

1. Intro
Vroeger, voor het slapen gaan, kroop ik vaak even bij mijn jongere zusje in bed. En dan vroeg ze me: wil je weer een Bijbelverhaal vertellen? Haar favoriete verhaal was het verhaal van Jozef. Ik weet niet hoe vaak ik dat verhaal wel heb moeten vertellen.

Dan vertelde ik weer over Jozef en de dromen die hij had, over hoe hij een mooie mantel van zijn vader kreeg, hoe hij zijn broers zocht en hoe hij naar Egypte verkocht werd. Vaak probeerde ik dan te stoppen en dan de rest voor de dag erna te bewaren. Maar ik mocht niet weg voor het happy end ook verteld was: Jozef, die hoog op zijn troon in Egypte zit.

Wat moeten de mensen in Egypte tegen hem hebben opgekeken! Jozef was een buitenlander, die - voor die tijd zeker - van ver kwam. Deze buitenlander kwam uit het donkere bergland dat ergens achter de droge en stoffige mijlen van de Sinai woestijn lag. Hij had het ver geschopt als koning van Egypte.

Op eenzelfde manier kijken wij tegen Jozef op: Wat werd die man gebruikt door God!

2. Gods werk begint wanneer je jong bent
Maar zo begon zijn leven niet.

We lezen voor het eerst over Jozef in Genesis 37, wanneer hij nog maar 17 jaar oud is.

Nog niets van de toekomstige glorie en rijkdom is daar te zien, maar God is er al wel. God werkte niet pas in en door Jozef toen hij koning van Egypte was. Nee, dat succes in zijn latere leven was het gevolg van Gods werk in zijn leven daarvoor. Van Gods werk in zijn jeugd. Dat is waar het leven van Jozef met God begon.

Als wij ernaar uitzien om zo door God gebruikt te worden, dan is dit het moment waarop ons leven met God start. We bidden soms heel gemakkelijk: 'Vader, hier ben ik, wilt u me a.u.b. op een dag gebruiken voor uw dienst. Dat ik u mag dienen.' Maar we maken makkelijk de fout om te blijven hangen 'dat ik op een dag ooit' door u gebruikt mag worden. Het kan zelfs een excuus worden in onze relatie met God: We wachten passief af tot dat moment komt dat God ons echt gaat gebruiken.

Maar dan missen we de clou. Dan komt het misschien wel nooit zover dat we echt door God gebruikt zullen worden. Het gaat juist om die woorden: Vader, hier ben ik. Nu. Niet morgen of overmorgen, maar nu. God moet nu zijn werk in u kunnen doen om u geschikt te maken voor zijn dienst. 

Jozef is 17 als we voor het eerst over hem lezen,
Daniel was 14 en ondergaat eerst een hele training aan het hof,
Mozes was nog maar een baby. 40 jaar groeit ie op aan het hof, 40 jaar in de woestijn.

Hoe God hun later kan gebruiken is afhankelijk van hoe God in hun leven daarvoor aanwezig was.

Nu, nu is de tijd dat je leven met God begint.
Nu wil hij zijn werk in je beginnen.
Nu wil hij dat jij je toewijdt aan zijn dienst.

3. Jozefs familie
Hoe zag dat jonge leven van Jozef er dan uit?

Als we naar de familie kijken waar hij vandaan komt, dan is dat niet zo'n mooi plaatje. Zijn hele familie bestaat uit leugenaars en moordenaars.

Wie was de vader van Jozef? Dat was Jakob. Zijn naam betekent zelfs 'bedrieger'. Herinnert u zich hoe Jakob zijn vader Izaak bedroog met dat stuk wildbraad?

En Jozefs moeder? Dat was Rachel. Een van haat vervulde vrouw. Tweemaal staat er in de Bijbel dat zij Lea haat. Verbitterd in de strijd met Lea om wie de meeste kinderen kreeg. Een vrouw ook, die haar hart toch niet volkomen aan God kon geven. Toen ze van Laban vertrokken, stal ze de teraphim, de beeldjes van de huisgoden. Ze was dus nog een dievegge ook.

Zou het met Jozefs stiefmoeder Lea beter gesteld zijn geweest? We lezen niet heel veel over haar. We weten wel dat ze de 2e keus van Jakob was, daar zal ze allicht niet zo blij mee zijn geweest, en we lezen dat ze met Rachel een strijd voert wie de meeste kinderen kan krijgen.

En weet u wie Jozefs oma is? Dat is Rebecca. Dat was pas een bedrieger eerste klas! Rebecca had haar zoon ertoe aangezet om haar man te bedriegen, toen met die zegen en dat wildbraad.

En de oom van Jozef? Laban is zijn naam. Als je iemand niet kon vertrouwen dan was het Laban wel. Vol van leugen en bedrog. Een man die zijn woord nooit hield. Welke afspraak hij ook met Jakob maakte over welke lammeren voor Jakob waren, hij veranderde het wel weer. En zonder problemen bedroog hij Jakob ook nog eens door hem Lea te geven in plaats van Rachel.

En de broers van Jozef? Nou daar was het niet veel beter mee gesteld. Ze beloofden de mannen van Sichem dat een van hen met hun zus Dina mocht trouwen als ze zich allemaal zouden besnijden. Maar i.p.v. zich aan hun woord te houden, vermoordden ze hen allen koelbloedig. Lees hfdst. 34 er maar op na.

En de oudste van het stel, Ruben, die eigenlijk een goed voorbeeld moest geven? Een immorele man die niet om normen of waarden gaf. Hij bedroeg zijn eigen vader en ging naar bed met de vrouw van zijn vader.

Wat een familie, niet?

Wat voor een voorbeeld kreeg Jozef in zijn leven?

Het is zoals de mensen later zouden zeggen van Jezus:
"Kan uit Nazaret iets goeds komen?" (Joh 1:47)
Kan er uit deze familie iets goeds komen?

Dat zal niet meevallen. Als dit het voorbeeld is dat je krijgt.

We zien in het leven van Jozefs broers, hoe zij het gedrag van hun ouders kopieren.
Niet minder dan 3x hebben we in onze tekst gelezen dat zij Jozef haten.
Maar hoe konden ze ook anders? Wat voor voorbeeld hadden ze,
dan Rachel die Lea haatte?

In Exodus 20 lezen we dat God - klassiek gezegd - 'de zonden van de vaderen bezoekt aan de kinderen, aan het 3e en aan het 4e geslacht'. Dit, wat we bij Jozef zien, is waar daar op gedoeld wordt. De zonde wordt overgedragen en heeft zijn effect van geslacht op geslacht.

En dat is nou de familie van Jozef.

4. Jozefs jeugd
En als we tegen deze achtergrond bedenken wat voor jeugd Jozef had, tezamen met wat we erover gelezen hebben, dan ziet dat er ook allerminst mooi uit.

Een jeugd, gekenmerkt door eenzaamheid.

Zijn moeder stierf toen hij nog jong was. Het is niet waarschijnlijk dat zijn stiefmoeder Lea erg gek op hem was. Hij had wel een jonger broertje, maar die moest altijd thuisblijven bij zijn vader. Hij moest daarentegen met zijn oudere halfbroers mee, die hem altijd alleen maar uitlachten, de spot met hem dreven en hem haatten. Hij had allerlei vreemde dromen. Daarmee was hij anders dan de anderen.

Het moet een eenzame jeugd zijn geweest.

(Jozef was zelf ook de liefste niet, maar dat doet niets af aan het feit, dat hij zich toch ook heel eenzaam moet hebben gevoeld.)

En als hij dan uit zo'n familie komt, te midden van zulke eenzaamheid, lezen we het verhaal van de broers die hem opwachtten en hem verkochten.
De appel valt nog steeds niet ver van de boom: zoals hun vader ooit zijn vader bedroog, bedriegen zij net zo gemakkelijk weer hun vader door te zeggen dat Jozef door een wild beest verscheurd is.

Jozef werd verkocht voor 20 zilveren munten door zijn eigen broeders,
evenals Jezus later voor 30 zilveren munten verkocht zou worden door een van zijn eigen discipelen.

Dat is het leven van Jozef. Dat is waar het begint.
Er niks om naar op te kijken. Er is niks glorieus aan.

Wat moet hij gekwetst zijn. Zo verraden door zijn eigen broers. 17 lentes jong. 17 jaar nog maar.

5. Onze familie en jeugd
Het zijn de drie grootste uitdagingen in het leven.

De drie grootste uitdagingen die we allemaal vroeg of laat in het leven onder ogen moeten zien:

1) de familie waaruit je komt
2) de eenzaamheid in je leven
3) de pijn die je is aangedaan

Ik weet niet de feiten van uw leven.
Ik weet niet uit wat voor een familie u komt, of u het heel goed of juist slecht heeft getroffen. Het zal toch allemaal niet goud zijn wat er blinkt. Elk huisje heeft z'n kruisje, zeggen ze wel eens. Hoe dan ook is het de familie waarmee je het moet doen.

Eenzaamheid is het tweede. Sommigen hebben er meer mee te stellen dan met anderen. Het kan zo'n pijn doen om in de steek gelaten te worden door je man of vrouw. Je kunt zo verlangen naar vrienden om je heen. Je kunt je zo onbegrepen en alleen voelen. Eenzaamheid is misschien wel de meest moeilijke realiteit in dit aardse leven. Hoe verlangen we allemaal niet naar iemand die ons begrijpt, aanvoelt, een arm om ons heen legt en er voor ons is? God schiep de hemel en de aarde. Niet minder dan 7x horen we God zeggen: En God zag dat het goed was. De eerste keer dat God zag dat het niet goed was, en het enige waarvan hij zei dat het niet goed was, was toen hij zag dat de mens alleen was.

Als derde is er de pijn die je is aangedaan. Ook hier hebben sommige mensen het zwaarder te verduren dan anderen. De praktijk leert dat de negatieve dingen soms lang en sterk in ons geheugen kunnen blijven vast zitten. Meer nog, dan een goede gebeurtenis ooit kan - want die zijn er ook heus wel.

3 uitdaging: je familie, eenzaamheid, en de pijn die je is aangedaan.

3 dingen die je met je mee draagt. Het zijn niet dingen die je enkel 'overkomen' zijn. Het zijn de dingen die je bepalen tot in het diepst van wie je bent.

Twila Paris is een gospel zangeres. in de Opwekkingsbundel staan enkele liederen van haar. Op haar nieuwste cd zegt ze het volgende, ik heb het voor u vertaald:

Weet je, soms voelen we ons echt in de stemming om God te aanbidden.
Maar de realiteit is, dat het bij het leven hoort, dat we het soms ook erg moeilijk kunnen hebben. Het leven kan ons soms erg teleurstellen, het kan soms zelfs vernietigend hard zijn. En de vraag is: Hoe reageer je?

Twila Paris zegt:

Je steunt op Jezus. Je wandelt met hem, hand in hand, dag na dag. Wanneer er dan moeilijke momenten komen, weet je hoe je op hem moet steunen en niet op je eigen inzichten.

Hoe reageer je?

6. Wat is daarop uw / jouw antwoord?
Als je teleurgesteld bent in het leven, als familieproblemen je bezig houden, als pijnlijke woorden door je heen blijven gaan?

Je kunt reageren zoals de broers van Jozef. Zij hielden de 'familietraditie' in ere: zoals hun moeders elkaar haatten, zo haatten zij Jozef; zoals hun vader zijn vader had bedrogen zo bedriegen zij hun vader.

Maar je kunt ook anders reageren.

We kunnen ons verschuilen achter ons verleden, achter onze familie. Het is heel gemakkelijk om alles om ons heen, in ons leven, in onze jeugd de schuld te geven van ons gedrag. De schuld te geven van waarom wij Jezus niet volledig navolgen.

Mensen hebben zulke pijnlijke dingen tegen mij gesproken, dan kun je toch ook niet verwachten dat ik vriendelijke woorden spreek?
Ik zit in zulke moeilijke omstandigheden, God begrijpt toch ook wel dat ik nu geen tijd heb om voorbede voor anderen te doen?

Is het terecht om zo te denken?

In onze maatschappij zien we dat telkens weer. In veel rechtzaken bijvoorbeeld, wordt telkens weer dat beroep op 'verminderde toerekeningvatbaarheid' gedaan. Op het moment dat iemand terecht staat voor moord, zoals bijvoorbeeld die jongen in Amsterdam die zijn leraar doodschoot, dan wordt er direct gezegd: 'ja maar hij had een moeilijke jeugd'.

Dat zal zeker zo zijn.
Maar is je jeugd een excuus om iemand te kunnen vermoorden?
Wij zullen niemand vermoorden, maar het principe blijft hetzelfde:
Is onze jeugd een excuus dat wij anderen mogen haten?
Is onze jeugd en onze familie achtergrond een reden dat we maar alles mogen doen waar we zin in hebben?

Je jeugd kan je onschuld wegnemen;
je jeugd kan je vreugde wegnemen;
je jeugd kan je alle kracht ontnemen,
maar je jeugd kan je nooit je verantwoordelijkheid ontnemen.

Je familie, je jeugd, pijnlijke herinneringen - het kan veel verklaren, maar het kan je niet onschuldig verklaren voor dingen die je zelf doet.

7. Jozefs antwoord
Stel je Jozef voor. In die situatie: 17 jaar oud. Alleen en verlaten en met zoveel vragen. Hij wist niet wat de toekomst zou brengen. Er zijn zoveel mensen die op God vertrouwen en wiens leven ook niet op een troon eindigt. Ook in die tijd. Hij wist niet wat de toekomst zou brengen. En toch was dit waar de beslissingen vielen.

Hier vielen de beslissingen, niet pas later toen hij koning was.

Hier zien we wie God in Jozefs leven is, niet als God hem op de troon zet.

En dan zien we dat het beslissende punt niet allereerst een uiterlijke daad is van Jozef, en ook niet een uiterlijke daad van zegen van God. Het is het innerlijk van Jozef. Zijn karakter. Dat is waar de beslissing vallen.

Het meest verbazende van Jozef is niet wat hij deed. Het is niet het feit dat hij de heerser over het huis van Potifar werd. Of de gave die hij had om dromen uit te leggen. Het is het karakter van Jozef, dat ons, gezien zijn achtergrond, met stomheid versteld doet staan.

We leren Jozef kennen als een:

Trouwe gelovige
Elk verhaal dat volgt in het leven van Jozef begint met die woorden: De HEER was met hem. Zijn moeder kon niet loskomen van de afgoden, maar Jozef was God geheel toegewijd.

Betrouwbaar

Potifar gaf zonder enig probleem heel zijn huis in Jozefs handen, en ook de gevangenisbewaarder later zag die karaktereigenschap in Jozef en vertrouwde hem een leidinggevende functie in de gevangenis toe. Laban was niet te vertrouwen geweest, zijn broers logen de boel bij elkaar - maar Jozef doorbreekt die vloek van leugen en bedrog die op de familie ligt. Hij is te vertrouwen.


Als we later lezen over die situatie met de vrouw van Potifar, dan is het niet allereerst of alleen maar Jozefs seksuele moraal die eruit springt. Jozef zegt dan:
Sinds ik hier ben maakt mijn meester zich geen zorgen meer over wat dan ook hier in huis, en hij heeft mij het beheer gegeven over al zijn bezittingen ... hij heeft mij niets onthouden behalve u. (39:8, 9)

Seksuele reinheid
Dat is natuurlijk wel een kenmerk dat uit dit verhaal blijkt over Jozef. Hij volgt niet het voorbeeld van zijn broer Ruben die met de vrouw van zijn vader sliep.

Toch draait het hier niet allereerst om die seksuele reinheid. Jozef wil het vertrouwen dat zijn meester in hem heeft gesteld niet beschamen. Zijn integriteit staat op het spel. En niet alleen zijn integriteit tegenover zijn meester, maar ook en bovenal tegenover God:

'Hoe zou ik dan zo'n grote wandaad kunnen begaan en zo kunnen zondigen tegen God?'

Hij is betrouwbaar richting zijn meester, en hij handelt rechtvaardig tegenover God.

Liefde
Het is je bijna niet voor te stellen, dat als na jaren zijn broers voor hem staan in Egypte, dat hij in tranen uitbarst en hen liefdevol omhelst. Jaren van eenzaamheid, jaren waarin de pijn aan hem geknaagd moet hebben. Tegenover zijn broers houdt hij nog lang de schijn op en zegt niet dat hij hun broer is. Even lijkt het alsof de familietraditie zich voortzet. Maar uiteindelijk doorbreekt hij alles wat hem geleerd is en wat hem ten voorbeeld gegeven is: Hij doorbreekt het bedrog wanneer hij zich aan zijn broers bekend maakt, en hij doorbreekt de haat wanneer hij hen vol liefde in zijn armen sluit.

Dat is het karakter van Jozef zoals wij hem leren kennen:
Gelovig, betrouwbaar, rechtvaardig, heilig, liefdevol.

En juist dat eerste kenmerk, dat Jozef een gelovige was, vormt de basis voor al het andere. We lezen zo vaak die woorden in de geschiedenis van Jozef: dat de HEER met hem was. Dat is waar het geheim ligt, waardoor hij kon veranderen. God zelf is aanwezig in het leven van Jozef. Met wanhoop kunnen we naar ons leven kijken, en we kunnen ons afvragen hoe we er ooit iets aan kunnen veranderen. Hoe we onszelf ooit kunnen veranderen? Dat kunnen we ook niet. Maar als God in je leven is, als hij door zijn Geest in je hart mag wonen, dan is er verandering en vernieuwing mogelijk die je zelf niet voor mogelijk had gehouden, en die je zelf ook niet had kunnen bereiken. Dan kun je een ander mens worden.

Van Jozef zien we ook niet zo'n mooi plaatje in die verzen die we gelezen hebben over zijn tienerjaren. Hij was ook de liefste niet. Maar door Gods nabijheid in zijn verdere leven, verandert zijn karakter, wordt hij een ander mens en kan hij uiteindelijk zijn broers vol liefde in zijn armen sluiten.

8. Uw antwoord
Ik weet niet uw verhaal.
Als het kon zou ik er naar willen luisteren. Woord voor woord.

Ik zou u willen vragen:
Waar ligt uw pijn?
Wat beinvloedt uw leven nu nog steeds?
Wat achtervolgt u?
Hoe staat het met uw moeder en vader?
Hoe hebben zij u beschadigd?
Ik zou u ook willen vragen: hoe gaat u daar mee om?

God weet wie u bent. Van voor, van achter, van onder, van boven.
Hij kent u dieper dan u uzelf kent. Dat is een troost voor alles wat we hebben meegemaakt en wie we zijn. Het is een waarschuwing die ons oproept nu oprecht voor God te leven.

Hoe gaan wij om met ons verleden? Met onze familie? Met onze pijn?
Wie bent u te midden van het leven dat u hier heeft?

God is wanhopig op zoek naar mensen die hem gelovig dienen. Naar hen die betrouwbaar zijn en rechtvaardig.

Micha 6:8
Ik heb u, mens, toch gezegd wat goed is?
Je weet wat de HEER van je wil:
niets anders dan recht te doen,
trouw te betrachten
en nederig de weg te gaan van je God.

Twila Paris zei het al:
Het leven kan ons soms erg teleurstellen,
het kan soms zelfs vernietigend hard zijn.
En de vraag is: Hoe reageer je?

9. Joodse legende
Hoe reageer je?

We kunnen ons van Jozef herinneren hoe hij dromen kon uitleggen, dat hij koning in Egypte was, en wat meer hij allemaal niet deed. Laten we toch vooral onthouden wie hij was.

Dat is hoe hij in de Joodse traditie herinnerd wordt: als de gelovige, betrouwbare, rechtvaardige, heilig levende en liefdevolle man. In de joodse legendes over Jozef zien we dat terug. 

In het laatste vers van Genesis lezen we dat Jozef werd gebalsemd en in een sarcofaag gelegd werd in Egypte. Later hebben de joden deze sarcofaag met de stoffelijke resten van Jozef mee terug genomen naar Kanaan. In het Hebreeuws wordt niet het woord 'sarcofaag' gebruikt. Er staat dat Jozef in een 'ark' werd gelegd. Het is hetzelfde woord als de 'ark van het verbond', waar later in de woestijn bij de Sinai, de 2 stenen tafelen met de 10 geboden in werden gelegd.

Zo kwam het, zo vertelt de joodse legende, dat toen Israel door de woestijn trok voor 40 jaar, ze twee arken met zich mee droegen. Al die jaren in de woestijn nam Israel deze twee kisten met zich mee, de ene was de kist die de botten bevatte van de dode man Jozef, en de ander was de ark die het verbond van de levende God bevatte. Voorbijgangers die de twee items zagen waren verwonderd over dit vreemde schouwspel dat aan hun ogen voorbij trok, en ze vroegen: Hoe kan het, dat de ark van een dode naast de ark van de Eeuwig-Levende terecht komt? Het antwoord was, dat de dode man die bewaard werd in de ene, de geboden vervulde die bewaard werden in de andere.

Mag God u zegenen.

Amen

  • Agenda

    eerstvolgende preekbeurten 2015:

    5 april
    Apeldoorn De Fontein

    12 april
    Boskoop De Stek

    19 april
    Baambrugge

    26 april
    Goede Herderkerk Huizen

    3 mei
    Ter Aar

    10 mei
    Vuren

    17 mei
    Bevestigingsdienst Tollebeek

    24 mei (Pinksteren)
    Intrededienst Tollebeek

    31 mei
    Nieuw Vennep

    7 mei
    Tollebeek
    Bevestiging Ambtsdragers

    14 mei
    Tollebeek
    Heilige Avondmaal

    Meer agenda